Anatomia FIS. Gdzie i kiedy można oglądać wystawę
Ekspozycja zatytułowana Anatomia FIS jak inżynierowie z Rzeszowa zrewolucjonizowali czarny sport będzie prezentowana od 18 września do 15 października 2026 roku. Wystawę przygotowano w Galerii Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie przy ulicy Stefana Okrzei 7, na parterze. Wstęp na wydarzenie jest wolny. To część całorocznej ekspozycji fotografii z Archiwum GFMR oraz z prywatnych zbiorów Marka Bluja.
Wydarzenie przygotowano z okazji 75. rocznicy powołania rzeszowskiej sekcji żużlowej STAL oraz Europejskiego Miasta Sportu 2026. Organizatorem wystawy jest Galeria Fotografii Miasta Rzeszowa i Kultura w Rzeszowie. Współorganizatorem został Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie. Patronat honorowy nad wydarzeniem objął Prezydent Miasta Rzeszowa Konrad Fijołek.
Historia FIS. Motocykl z Rzeszowa powstał z potrzeby i zaplecza WSK
Wystawa przybliża historię motocykla FIS, który w latach 50. XX wieku powstał w Rzeszowie. Jego twórcami byli zawodnicy Stali Rzeszów i pracownicy Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego, Tadeusz Fedko i Romuald Iżewski. To oni stworzyli pierwszy i jedyny w historii polski motocykl żużlowy wytwarzany niemal seryjnie. Nazwa FIS była akronimem utworzonym od nazwisk konstruktorów i nazwy klubu: Fedko – Iżewski – Stal.
Pomysł narodził się z braku dostępu do zagranicznego sprzętu. Fedko i Iżewski kupili brytyjski motocykl JAP, a ramę pożyczyli ze Świętochłowic. Po godzinach rozłożyli całą konstrukcję na części i zaczęli tworzyć własną wersję. Mieli przy tym wsparcie dyrekcji WSK oraz kolegów z zakładu.
W tekście do wystawy Marek Bluj napisał: “... To pasja do żużla, zacięcie techniczne, wspólna jazda w drużynie Stali i praca w WSK, która to firma posiadała ogromne możliwości techniczne i technologiczne, jak na tamte czasy, sprawiły, że tych dwóch wspaniałych ludzi postanowiło „coś” z tym problemem technicznym, brakiem dostępności do silników, motocykli żużlowych zrobić, a przynajmniej spróbować.”
“„Próba nie strzelba” - uśmiechał Romuald Iżewski do tamtych pionierskich początków pierwszego i jedynego motocykla żużlowego. Próba wypaliła na 102. Od czegoś trzeba było zacząć. Od marzeń, a potem od pomysłu.” — napisał Marek Bluj w fragmencie tekstu do wystawy.
Marek Bluj opisał też kulisy rozpoczęcia prac: “Zebrali potrzebna kwotę, także z własnych oszczędności i zakupili u brytyjski motocykl JAP, pożyczyli ramę ze Świętochłowic. To był początek przedsięwzięcia. Rozebrali to wszystko na czynniki pierwsze i kopiowali. Mieli wsparcie i osobie dyrektora firmy, Szymczaka i kolegów z innych wydziałów. Większość prac wykonywano po godzinach. Kiedy silnik był gotowy, przedstawili projekt dyrektorowi, który powiedział „robimy”. Nazwa FIS pochodziła od pierwszych liter jego twórców i Stali, czyli: Fedko – Iżewski – Stal.”
Testy, sukcesy i koniec produkcji FIS
Oficjalny test silnika FIS1 odbył się 12 maja 1954 roku w Rzeszowie. Niespełna miesiąc później, 17 czerwca, mistrz Polski Edward Kupczyński startował na nowej konstrukcji i już w pierwszym biegu pobił rekord rzeszowskiego toru. We wczesnej fazie silnik testowano nawet na denaturacie. Po kolejnych modernizacjach osiągał moc około 45 KM.
Według informacji przedstawionych na wystawie, w latach 1954–1959 konstrukcja z Rzeszowa była podstawowym napędem na polskich torach. Maszyny trafiały do krajowych klubów, a także były eksportowane do Szwecji, Norwegii i krajów Europy Środkowej. Rozwój techniczny przełożył się na wyniki Stali Rzeszów. Klub awansował do I ligi, zdobył mistrzostwo Polski w latach 1960 i 1961, wicemistrzostwo w latach 1962–1963 oraz brązowy medal w 1966 roku.
W opisie wystawy zaznaczono również, że ten okres był naznaczony tragediami, w tym śmiercią lidera rzeszowskiego żużla Eugeniusza Nazimka w 1959 roku. Produkcję FIS zakończono jesienią 1959 roku, gdy polską konstrukcję zaczął wypierać czechosłowacki producent Jawa. Jak podano, mimo wstrzymania wytwarzania, także przy zapotrzebowaniu na 30 sztuk zgłoszonym z byłego ZSRR, FIS pozostał jednym z najważniejszych osiągnięć w historii polskiej motoryzacji sportowej.
Kto przygotował ekspozycję o historii rzeszowskiego żużla
Wystawa stanowi narracyjne uzupełnienie historii pokazywanej wcześniej w plenerowych ekspozycjach Dziś wygra Stal oraz Złote lata żużla w Stali Rzeszów. Jak podano w opisie, miała premierę w czerwcu tego roku w przestrzeni Podkarpackiego Centrum Innowacji w Rzeszowie. Teraz została udostępniona w Galerii Wojewódzkiego Domu Kultury. Całość skupia się na sporcie, innowacji i technologii związanych z rzeszowskim środowiskiem żużlowym.
Konsultację merytoryczną przygotował Marek Bluj. W gronie partnerów znaleźli się Sportowy Rzeszów, Wydział Sportu i Rekreacji Urzędu Miasta Rzeszowa, Podkarpacki Wojewódzki Konserwator Zabytków - Delegatura w Rzeszowie, ZKS Stal Rzeszów, Texom Stal Rzeszów oraz H69 Speedway. Organizatorzy podkreślają, że ekspozycja opowiada o historii, której początkiem były pasja, zaangażowanie i determinacja inżynierów oraz konstruktorów z rzeszowskiego WSK.
Komentarze (0)